: તાજેતરમાં જ્યારે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝના માર્ગ પર અનિશ્ચિતતા સર્જાઈ હતી, ત્યારે કોઈ પણ જાતના દેખાડા કે હોબાળા વગર ભારતે આફ્રિકાના એક વૈકલ્પિક માર્ગેથી 60 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલનો જથ્થો સુરક્ષિત રીતે ભારત પહોંચાડી દીધો. આ અશક્ય લાગતા મિશનને પાર પાડનારા અસલી ‘સંકટમોચક’ બન્યા છે એક ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિક – નીતિન સાંડેસરા.
વર્ષોથી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વૈશ્વિક ઊર્જા બજારની એક અત્યંત નાજુક અને સંવેદનશીલ નસ તરીકે કામ કરી રહી છે, જ્યાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વધતાં જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં તેની સીધી અસરો વર્તાય છે. ભારત જેવા દેશ માટે, જે પોતાની આર્થિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે મોટાભાગે ક્રૂડ ઓઇલની આયાત પર નિર્ભર છે, આ માળખાકીય અનિશ્ચિતતા હંમેશા એક મોટો પડકાર રહી છે.
આફ્રિકાના માર્ગે ભારત આવ્યું 60 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ
જો કે, તાજેતરના પુરવઠા શૃંખલાના પ્રવાહો દર્શાવે છે કે ખરી ઊર્જા સુરક્ષા હવે માત્ર ખરીદ શક્તિ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ પુરવઠાના વૈવિધ્યીકરણ અને વૈકલ્પિક ભૌગોલિક કોરિડોરની ક્ષમતા પર નિર્ભર છે. આ વ્યૂહાત્મક સ્થિતિસ્થાપકતાનું એક જીવંત ઉદાહરણ તાજેતરમાં જ જોવા મળ્યું, જ્યારે મધ્ય-પૂર્વના પરંપરાગત દરિયાઈ માર્ગો પર અનિશ્ચિતતા ટોચ પર હતી, ત્યારે ભારતે આફ્રિકાના વૈકલ્પિક માર્ગ દ્વારા 60 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલનો જથ્થો પોતાની જાહેર ક્ષેત્રની રિફાઇનરીઓ જેવી કે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IOCL), ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL), અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL) માટે સફળતાપૂર્વક મેળવી લીધો હતો.
ભારતમાં ક્રૂડ ઓઈલ પહોંચાડવામાં નીતિન સાંડેસરાનું વિશિષ્ટ યોગદાન
આ અભૂતપૂર્વ પુરવઠાને જે બાબત સૌથી ખાસ બનાવે છે તે તેનું મૂળ અને નાઇજીરિયામાં સક્રિય ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિક નીતિન સાંડેસરાનું વિશિષ્ટ યોગદાન છે. નાઇઝર ડેલ્ટામાંથી આ કટોકટીના સમયે ક્રૂડ ઓઇલનો જથ્થો નીતિન સાંડેસરા સંચાલિત ‘સ્ટર્લિંગ ઓઇલ એક્સપ્લોરેશન એન્ડ એનર્જી પ્રોડક્શન કંપની લિમિટેડ’ (SEEPCO) દ્વારા સપ્લાય કરવામાં આવ્યો હતો.
ઓપેકના સભ્ય દેશમાં ક્રૂડ ઓઇલનું ઉત્પાદન કરતી આ એકમાત્ર ભારતીય માલિકીની કંપની હોવાને કારણે, SEEPCO ની આ કામગીરી ભારત માટે એક મોટું વ્યૂહાત્મક હથિયાર સાબિત થઈ છે. મધ્ય-પૂર્વના ક્રૂડથી વિપરીત, આ ‘ઓક્વુઇબોમ’ ક્રૂડ આફ્રિકાના એટલાન્ટિક કિનારેથી આવતું હોવાથી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા સંવેદનશીલ ભૌગોલિક માર્ગો પર નિર્ભર નથી, જેના કારણે આ સપ્લાય લાઇન પ્રાદેશિક તણાવથી તદ્દન સુરક્ષિત રહી હતી અને ભારતને કટોકટીના બજારમાં પ્રીમિયમનો મોટો આર્થિક લાભ મળ્યો હતો.
કોઈ પણ જાતના દેખાડા કે નાટ્યાત્મક જાહેરાતો વિના આટલો વિશાળ જથ્થો સીધો ભારતીય પીએસયુ તરફ વાળવો, તે નીતિન સાંડેસરાની વૈશ્વિક વેપાર કુશળતા અને ભારત પ્રત્યેની તેમની પ્રતિબદ્ધતાને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. બે દાયકા પહેલાં વાવેલા આ રોકાણના બીજે આજે એક એવી સક્ષમ સંપત્તિનું સ્વરૂપ લીધું છે, જે પરંપરાગત સપ્લાય લાઇન નબળી પડે ત્યારે દેશના અર્થતંત્ર માટે એક મજબૂત કવચ બની શકે છે.
અગાઉ ભારતીય ખલાસીઓની વહારે આવ્યા હતા નીતિન સાંડેસરા
જો કે, નીતિન સાંડેસરાનું યોગદાન માત્ર આર્થિક કે વ્યાપારી મોરચે જ મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમની સ્થાનિક સ્તરે ઊભી થયેલી માનવતાવાદી અને રાજદ્વારી સદ્ભાવના પણ ભારત દેશ માટે એક અમૂલ્ય સોફ્ટ પાવર સાબિત થઈ છે. અગિયાર વર્ષ પહેલાં જ્યારે અગિયાર ભારતીય ખલાસીઓને નાઇજીરિયામાં ઇંધણ ચોરીના એક જટિલ કેસમાં અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા અને સત્તાવાર તંત્રો પણ કાનૂની ગૂંચવણોનો સામનો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે નીતિન સાંડેસરાએ—આ કેસ સાથે કોઈ સીધો સંબંધ ન હોવા છતાં—આગળ આવીને જવાબદારી સ્વીકારી હતી.
તેમણે લગભગ બે વર્ષ સુધી ચાલેલી આ લાંબી અને ખર્ચાળ કાનૂની લડાઈનો તમામ આર્થિક બોજ પોતે ઉઠાવ્યો હતો, જેના પરિણામે આખરે તમામ અગિયાર ભારતીય ખલાસીઓ સન્માનપૂર્વક નિર્દોષ છૂટ્યા હતા અને સુરક્ષિત રીતે સ્વદેશ પરત ફર્યા હતા.
