દુનિયાના લગભગ 20% ઓઇલ વ્યાપારનો રસ્તો આ જ જળમાર્ગ (હોર્મુઝ) પરથી થઈને પસાર થાય છે. જો આ લાંબા સમય સુધી અવરોધિત રહેત, તો ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ, એલપીજી (LPG), હવાઈ ભાડું અને માલસામાનની હેરફેર (ટ્રાન્સપોર્ટેશન) નો ખર્ચ હજુ પણ વધી શકતો હતો. પરંતુ હવે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ખૂલી જતાં શું પેટ્રોલ ડીઝલના વધેલા ભાવમાં ઘટાડો આવશે?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના લાંબા સંઘર્ષ બાદ આખરે શાંતિ કરારની જાહેરાત થઈ ગઈ છે. આ જાહેરાત બાદ ભારતમાં સૌથી મોટો સવાલ એ જ ઉઠી રહ્યો છે કે શું હવે દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટશે?વાસ્તવમાં, યુદ્ધ દરમિયાન દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ રૂટ્સમાંથી એક એવા સ્ટેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz) પર સંકટ ઘેરાયું હતું. આ કારણે ક્રૂડ ઓઇલ (કચ્છા તેલ) ની કિંમતોમાં તેજ ઉછાળો આવ્યો હતો અને સમગ્ર વિશ્વમાં મોંઘવારી વધવાની ચિંતા પેદા થઈ ગઈ હતી. પરંતુ હવે શાંતિ સમજૂતી અને હોર્મુઝ ફરીથી સામાન્ય રીતે ખુલવાની સંભાવના બાદ ગ્લોબલ ઓઇલ માર્કેટમાં મોટી રાહત જોવા મળી રહી છે.
ભારત માટે કેમ અતિ મહત્વનું હતું આ યુદ્ધ? :- ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 85% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશોમાંથી આયાત (ઇમ્પોર્ટ) કરે છે. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે યુદ્ધના કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી ઓઇલની સપ્લાય પ્રભાવિત થઈ, ત્યારે ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટમાં ઓઇલની કિંમતો આસમાને પહોંચી ગઈ હતી. દુનિયાનો લગભગ 20% ઓઇલ વ્યાપારનો રસ્તો આ જ દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. જો આ લાંબા સમય સુધી બંધ રહેત, તો ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ, રાંધણ ગેસ, હવાઈ મુસાફરી અને માલસામાનના પરિવહનનો ખર્ચ હજુ પણ ઘણો વધી જાત. આનાથી દેશમાં મોંઘવારી બેકાબૂ થઈ જાત અને કેન્દ્ર સરકારનું આયાત બિલ પણ ખૂબ વધી ગયું હોત.
શાંતિ સમજૂતી (Peace Deal) બાદ શું બદલાયું? :- અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા વચગાળાના કરારમાં હોર્મુઝને ફરીથી સંપૂર્ણ રીતે ખોલવા અને ઈરાની તેલની નિકાસ (એક્સપોર્ટ) પર લાગેલા કેટલાક પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવાની વાત સામેલ છે. આ સમાચાર આવ્યા બાદ ઓઇલ માર્કેટને આશા છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલનો સપ્લાય વધશે અને તેલની અછતનો ખતરો ઓછો થઈ જશે. આ જ કારણોસર આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્ચમાર્ક બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) ની કિંમત ઘટીને લગભગ 77-78 Dollar પ્રતિ બેરલ સુધી આવી ગઈ છે, જે છેલ્લા ત્રણ મહિનાનું સૌથી નીચલું સ્તર માનવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારતને આનાથી શું ફાયદો થશે? :- આયાત બિલ ઘટશે: સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવાથી ભારતનો વિદેશી મુદ્રા (ફોરેક્સ) ખર્ચ ઓછો થશે અને સરકાર પરનો નાણાકીય બોજ ઘટશે. (1) મોંઘવારી પર લગામ: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ સસ્તું થવાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ ઓછો રહેવાની સંભાવના વધે છે, જેનાથી તમામ ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓની કિંમતો પરનું દબાણ ઘટી શકે છે. (2) ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) મજબૂત થશે: હોર્મુઝ માર્ગ સામાન્ય થવાથી ભારતને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઇસ્ટ) માંથી ક્રૂડ ઓઇલનો નિયમિત સપ્લાય મળતો રહેશે અને પુરવઠો ખોરવાઈ જવાનો ખતરો ઓછો થશે.
શું પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ તુરંત ઘટશે? :- હાલના તબક્કે આ સવાલનો જવાબ “ના” છે. ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમતો માત્ર કાચા તેલ (ક્રૂડ) ના ભાવ પર જ નિર્ભર નથી કરતી. આમાં રિફાઇનિંગ કોસ્ટ, ટ્રાન્સપોર્ટેશનનો ખર્ચ, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના ટેક્સ, એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને રૂપિયા-ડોલરનો વિનિમય દર (એક્સચેન્જ રેટ) પણ સામેલ હોય છે.
સામાન્ય રીતે સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) થોડા દિવસો કે અઠવાડિયા સુધી એ ઓબ્ઝર્વ કરે છે કે ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટમાં કિંમતોમાં આવેલો આ ઘટાડો કાયમી છે કે નહીં. ત્યાર બાદ જ સ્થાનિક બજારમાં કિંમતોમાં ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
હજુ પણ કેમ બનેલી છે અનિશ્ચિતતા? :- નિષ્ણાતો (એક્સપર્ટ્સ) નું કહેવું છે કે આ અત્યારે માત્ર એક વચગાળાની સમજૂતી છે, જેના હેઠળ બંને દેશો પાસે કાયમી કરાર સુધી પહોંચવા માટે 60 Days (દિવસ) નો સમય છે.
ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ અને તેના પર લાગેલા આર્થિક પ્રતિબંધોમાંથી કાયમી રાહત મેળવવા જેવા ઘણા મોટા અને જટિલ મુદ્દાઓ હજુ પણ ઉકેલવાના બાકી છે. જો આગામી દિવસોમાં વાતચીત નિષ્ફળ જશે અથવા ફરીથી તણાવ વધશે, તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ફરીથી વધી શકે છે.
આ સિવાય ઈરાને એવો સંકેત પણ આપ્યો છે કે ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા તમામ કોમર્શિયલ જહાજો પાસેથી વસૂલાત (ચાર્જ) કરવામાં આવી શકે છે, જેનાથી ઓઇલ ટ્રાન્સપોર્ટેશનનો ખર્ચ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
સામાન્ય જનતા માટે રાહત ક્યારે? :- હાલ પૂરતા આ સમાચાર ભારત અને દેશના સામાન્ય નાગરિકો માટે મોટી રાહત આપનારા છે. ગ્લોબલ માર્કેટમાં તેલની કિંમતોમાં ઘટાડો થવાથી ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધવાનો ખતરો ટળી ગયો છે અને મોંઘવારી પરનું દબાણ પણ ઓછું થઈ શકે છે.
જોકે, આનો મતલબ એ બિલકુલ નથી કે આવતીકાલથી જ પેટ્રોલ પંપો પર કિંમતો ઓછી થઈ જશે. પરંતુ જો ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટમાં ક્રૂડ ઓઇલ લાંબા સમય સુધી સસ્તું બનેલું રહેશે, તો આવનારા સમયમાં ગ્રાહકોને (સામાન્ય જનતાને) તેનો સીધો ફાયદો મળવાની સંભાવના ચોક્કસપણે વધી જશે.
