ભારત સામે અત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને મોટો પડકાર ઊભો થયો છે, કારણ કે દેશ માટે ઓઇલ આયાતના ત્રણ મુખ્ય દરવાજા ધીમે-ધીમે બંધ થઈ રહ્યા છે. પ્રથમ અમેરિકન પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાન પાસેથી ભારત પહેલા જ ઓઇલ ખરીદવાનું બંધ કરી ચૂક્યું છે. બીજું, પશ્ચિમી દેશોના વધતા દબાણને લીધે રશિયા પાસેથી સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ મેળવવામાં મુશ્કેલીઓ વધી રહી છે. ત્રીજું, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવને કારણે દુનિયાના સૌથી મહત્ત્વના ઓઇલ માર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ પર સતત જોખમ મંડરાઈ રહ્યું છે. આવા કટોકટીના સમયમાં દુનિયાના બીજા છેડે આવેલું વેનેઝુએલા ભારત માટે એક મજબૂત અને નવી એનર્જી લાઇફલાઇન બનીને ઉભર્યું છે. બંને દેશો વચ્ચે વધી રહેલી આ નિકટતા માત્ર એક વ્યાપારી સોદો નથી, પરંતુ એક મોટી વ્યૂહનીતિનો ભાગ છે.
હોર્મુઝ સંકટ વચ્ચે વેનેઝુએલાનું ઓઇલ ભારત માટે કેવી રીતે સસ્તું પડશે?
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 85 ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશોમાંથી મંગાવે છે. અત્યાર સુધી ભારત ખાડી દેશો પર વધુ નિર્ભર હતું, પરંતુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને લાલ સમુદ્રમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના તણાવને કારણે ત્યાંથી આવતા ઓઇલ પર સુરક્ષા ખર્ચ અને ‘વોર રિસ્ક ઇન્સ્યોરન્સ’ (યુદ્ધ જોખમ વીમો) ખૂબ વધી ગયો છે. ખાડી દેશોના ઓઇલ પર પ્રતિ બેરલ 6થી 8 ડૉલરનો વધારાનો ખર્ચ થાય છે. તેની સરખામણીમાં વેનેઝુએલા ભારતથી ઘણું દૂર હોવા છતાં ત્યાંથી આવતા જહાજો એટલાન્ટિક મહાસાગરના સુરક્ષિત માર્ગે આવે છે. આ રૂટ પર કોઈ યુદ્ધ ક્ષેત્ર ન હોવાથી વીમાનો ખર્ચ પ્રતિ બેરલ માત્ર 30થી 50 સેન્ટ જેટલો જ રહે છે. આથી, લાંબી દૂરી હોવા છતાં વેનેઝુએલાનું ઓઇલ ભારત પહોંચતા સુધીમાં ખાડી દેશો કરતાં પણ સસ્તું પડી રહ્યું છે.
દુનિયાની સૌથી મોટી રિફાઇનિંગ ફેક્ટરીથી ભારતને મોટો આર્થિક લાભ
વેનેઝુએલા પાસે દુનિયાનો સૌથી મોટો 300 અબજ બેરલથી વધુનો પ્રમાણિત ઓઇલ ભંડાર છે. વેનેઝુએલાનું ‘મેરેય’ (Merey) ક્રૂડ ઓઇલ ઘણું ભારે અને સલ્ફરયુક્ત હોય છે, જેને પ્રોસેસ કરવું દુનિયાની ઘણી રિફાઇનરીઓ માટે મુશ્કેલ હોય છે. જોકે, ભારતની આ બાબતમાં મોટી તાકાત છે. જામનગર રિફાઇનરી દુનિયાની સૌથી મોટી રિફાઇનિંગ ફેક્ટરી છે, જે આવા ભારે ઓઇલને પણ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ડીઝલ, પેટ્રોલ અને જેટ ફ્યુઅલમાં બદલવા માટે જ ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આ ક્ષમતાના કારણે ભારત વેનેઝુએલા પાસેથી સસ્તા ભાવે ક્રૂડ મેળવીને મોટો આર્થિક લાભ કમાઈ રહ્યું છે.
રૂપિયામાં ચૂકવણીની ઓફર અને સાઉદી અરેબિયાને પછાડ્યું
વેનેઝુએલામાં આવેલા રાજકીય પરિવર્તન બાદ ત્યાંની વહીવટી સરકારના પ્રમુખ ડેલ્સી રોડ્રિગેઝે દિલ્હીની મુલાકાત લીધી હતી. આ દરમિયાન ઇન્ડિયન ઓઇલ, હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને રિલાયન્સ જેવી અગ્રણી ભારતીય કંપનીઓએ વેનેઝુએલા સાથે ઓઇલ ખરીદીના મહત્ત્વના કરાર કર્યા છે. સૌથી મોટી વાત એ છે કે વેનેઝુએલાએ ભારતીય રૂપિયા(INR)માં ચૂકવણી સ્વીકારવાની ઓફર કરી છે, જેનાથી ભારતની ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટશે. આ નવી ભાગીદારીની અસર એ થઈ કે મે 2026 સુધીમાં વેનેઝુએલા સાઉદી અરેબિયાને પાછળ છોડીને ભારતનો ત્રીજો સૌથી મોટો ઓઇલ સપ્લાયર દેશ બની ગયો છે, જે ભારતને રોજનું 4.17 લાખથી 4.27 લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ પૂરું પાડી રહ્યો છે.
આ ડીલથી અમેરિકાને પણ કેમ છે ફાયદો?
રસપ્રદ વાત એ છે કે આ સમગ્ર ભૌગોલિક રાજનીતિમાં અમેરિકા પણ એક મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. વોશિંગ્ટન લાંબા સમયથી ઇચ્છતું હતું કે ભારત રશિયા અને ઈરાન પરની પોતાની ઊર્જા નિર્ભરતા ઓછી કરે. વેનેઝુએલાના ઓઇલ ઉદ્યોગને ફરી બેઠો કરીને વૈશ્વિક બજાર સાથે જોડવાથી અમેરિકાના વ્યૂહાત્મક હેતુઓ પણ સિદ્ધ થાય છે. આ વ્યવસ્થાથી ભારતને ઓઇલનો સુરક્ષિત વિકલ્પ મળી રહ્યો છે, વેનેઝુએલાને આર્થિક કમાણી થઈ રહી છે અને અમેરિકા રશિયા-ઈરાન જેવા દેશોના પ્રભાવને મર્યાદિત કરી રહ્યું છે. આમ, આ ઓઇલ સોદો તમામ પક્ષો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ રહ્યો છે.
