ઈરાને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ખોલવા માટે એક એવી શરત મૂકી છે, જેનાથી માત્ર અમેરિકા જ નહીં પરંતુ ખાડીના દેશો પણ વિચારમાં પડી જશે. આ માર્ગ પર ટોલ ટેક્સ ન લગાવવાની માગ કરારની શરતોમાં સામેલ હોવાથી, ઈરાને એવો રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે જેનાથી તે ટેક્સ તો નહીં લે, પરંતુ હોર્મુઝ પર તેનો અધિકાર ચોક્કસપણે કાયમ રહેશે.
ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધનો મુખ્ય મુદ્દો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જ છે. આ બાબતે અમેરિકાની માગ છે કે ઈરાન આ જળમાર્ગ માટે કોઈ પણ પ્રકારના શુલ્કની માગ ન કરે, પરંતુ ઈરાન આના પર પોતાનો હક જમાવી રાખવાના ઉદ્દેશ્યથી ટોલ અથવા એવી કોઈ વ્યવસ્થા બનાવી રાખવા માગે છે. ઈરાન હોર્મુઝ પર અવારનવાર વિવિધ પ્રસ્તાવો આપી ચૂક્યું છે, પરંતુ દરેક પ્રપોઝલમાં એક વાત કોમન એ રહી છે કે તે આના પર પોતાનો કબજો દર્શાવવા માટે ટેક્સની માગ કરતું રહ્યું છે.
એકવાર ફરી ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બાઘેઇએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર ઈરાન કોઈ ટોલ કે ટેક્સ નહીં વસૂલે, પરંતુ ત્યાં આપવામાં આવતી સેવાઓના બદલામાં યોગ્ય કિંમત (સર્વિસ ફી) ચોક્કસ લેવામાં આવશે. પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં બાઘેઇએ કહ્યું કે, હોર્મુઝનું મેનેજમેન્ટ દરિયાકાંઠાના દેશોના અધિકાર ક્ષેત્રમાં છે.
ઈરાને કહ્યું છે કે અમે સુરક્ષા અને હિતોની રક્ષા માટે આસપાસના દેશો સાથે સંપર્કમાં છીએ. ઈરાન દ્વારા બે દિવસ પહેલા પણ ઓમાન સાથે હોર્મુઝને મેનેજ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે બંને દેશો મળીને આના પર કોઈ વ્યવસ્થા બનાવે. એટલું જ નહીં, પ્રથમ તબક્કાની યુદ્ધવિરામ પર વાતચીત પછી પણ ઈરાન આવું જ ઈચ્છતું હતું, પરંતુ ઓમાન આના પર સહમત નહોતું અને તેણે હોર્મુઝને ફ્રી શિપિંગનો માર્ગ બનાવવાની વકાલાત કરી હતી. ઈરાનની ‘ચતુરાઈ’ ભરેલી શરત ઈરાને હોર્મુઝ પર ટોલના મુદ્દાને નવો વળાંક આપી દીધો છે. અમેરિકાએ કહ્યું કે, તે હોર્મુઝ પર ટોલ ટેક્સ વસૂલવાના પક્ષમાં નથી, ત્યારબાદ ઈરાન તરફથી સુવિધા શુલ્કની વાત કરવામાં આવી રહી છે.
વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા બાઘેઇ તરફથી ટેક્સ નહીં, પણ ફી વાળી શરતને ચતુરાઈભર્યું વલણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. ઈરાન લાંબા સમયથી હોર્મુઝને પોતાની વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ માનતું આવ્યું છે. યુદ્ધ દરમિયાન તેણે આ માર્ગ બંધ કરી દીધો હતો, જેનાથી વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો પ્રભાવિત થયો હતો.
હવે શાંતિ કરારની ચર્ચા વચ્ચે બાઘેઇએ કહ્યું કે, ઈરાન ટોલ નહીં લે, પરંતુ જહાજોને સુરક્ષા, નેવિગેશન સહાય અને અન્ય સેવાઓ આપવાના બદલામાં યોગ્ય શુલ્ક લેવો તેનો અધિકાર છે. ટોલ નહીં ફી: ઈરાનનો નવો દાવ હોર્મુઝને લઈને ઈરાન પોતાનો દાવો કોઈ પણ સંજોગોમાં છોડવા માંગતું નથી, કારણ કે તેને ખબર છે કે ભવિષ્યમાં ક્યારેય યુદ્ધ થશે, તો આ જ એ નસ છે જેને દબાવીને તે દુશ્મનને મુઠ્ઠીમાં રાખી શકે છે. અમેરિકા એટલા માટે જ હોર્મુઝને મુક્ત કરાવવા માગે છે, પરંતુ ઈરાન કાન આમ નહીં તો તેમ પકડી રહ્યું છે.
તે પોતાની આ યોજનામાં ઓમાનને સામેલ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, કારણ કે પર્શિયન ગલ્ફમાં હોર્મુઝ પાસે આ બંને દેશોનું જ અધિકાર ક્ષેત્ર છે. જો કે, ઓમાન હોર્મુઝને ઇન્ટરનેશનલ વોટર્સ માનીને કોઈ પણ ટેક્સ વસૂલવા માગતું નથી, તેથી તે આ બાબતથી દૂર છે. ઈરાન કોસ્ટના તમામ દેશો સાથે સંપર્ક સાધી રહ્યું છે. તે કોઈ પણ રીતે આ જળમાર્ગ પર પોતાનો અધિકાર છોડવા માગતું નથી, ભલે તેને ટોલ નહીં પણ સર્વિસ ચાર્જ તરીકે ગણવામાં આવે.
આ જ કારણ છે કે તે શરતોમાં આને સામેલ કરાવવા માગે છે, પરંતુ અમેરિકા માટે આ સ્વીકારવું એટલું સરળ નથી. કરાર પર ઈરાનનું વલણ બાઘેઇએ અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી વાતચીત પર હકારાત્મક, પરંતુ સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકા પર કોઈ ભરોસો નથી અને ઈરાન કોઈ પણ ધમકીથી ડરતું નથી. તેમણે એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે આ તબક્કાની વાતચીતમાં પાકિસ્તાન સિવાય અન્ય દેશોની મધ્યસ્થતા પણ સામેલ રહી છે. આ કરારમાં લેબનોનમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવાની જોગવાઈ પણ રાખવામાં આવી છે. જો કે, હાલમાં પરમાણુ મુદ્દા પર કોઈ ચર્ચા થઈ રહી નથી.
બંને પક્ષોનું મુખ્ય ફોકસ સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવા પર છે. ઈરાન વારંવાર આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યું છે કે ઈઝરાયેલ આ વાતચીતને બગાડવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. ઈરાનનું ‘ટેક્સ નહીં પણ યોગ્ય કિંમત’વાળું નિવેદન ઘણું મહત્વનું છે. અસલમાં, ઈરાન પોતાની મુખ્ય માગને જાળવી રાખીને અમેરિકાને પણ કરાર માટે તૈયાર રાખવા માગે છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે, ઈરાન ટોલ શબ્દથી બચતા-બચતા સર્વિસ ફીના નામે પૈસા વસૂલવાનો રસ્તો કાઢી રહ્યું છે.
આનાથી એક તરફ તે પોતાની સંપ્રભુતાનો દાવો મજબૂત રાખી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ કરારનો રસ્તો પણ ખુલ્લો રાખી રહ્યું છે. અમેરિકા આના પર સહમત થાય તેવી શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ જો વાત બની જાય તો આ માર્ગ સંપૂર્ણપણે મુક્ત નહીં રહે.
