મહેસાણા: દિવાળી એટલે કેવળ રોશની અને ફટાકડાનું પર્વ નહીં, પરંતુ અંધકારને ચીરીને જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ લાવવાનો પાવન અવસર. ગુજરાતના તળપદા અને ગ્રામ્ય જીવનમાં દિવાળીના આ મહાપર્વ સાથે અનેક અનોખી લોકપરંપરાઓ વર્ષોથી વણાયેલી છે. આવી જ એક અત્યંત પ્રાચીન અને સાંસ્કૃતિક વિરાસત એટલે ‘મેરમેરાયું’ ફેરવવાની પરંપરા. ઉત્તર ગુજરાત સહિત ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં આ પરંપરા પેઢી દર પેઢી જળવાતી આવી છે. આધુનિકતાના આ યુગમાં જોકે આ પરંપરા ધીમે-ધીમે લુપ્ત થતી જોવા મળી રહી છે, પરંતુ ગ્રામ્ય વિસ્તારોના લોકો આજે પણ શ્રદ્ધા, ઉમંગ અને સામૂહિક ભાવના સાથે તેને જીવંત રાખી રહ્યા છે.
આ પરંપરા પાછળનું ઊંડું ધાર્મિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ શું છે અને દિવાળીના દિવસે શા માટે ‘મેરમેરાયું’ ફેરવવામાં આવે છે તે અંગે હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટીના જાણીતા જ્યોતિષાચાર્ય ડૉ. સર્વદમન જોશી દ્વારા મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. મેરમેરાયું ફેરવવાનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ
ડૉ. સર્વદમન જોશીના જણાવ્યા અનુસાર, દિવાળી એ પ્રકાશનું પર્વ છે અને ‘મેરમેરાયું’ પ્રગટાવીને ફેરવવાનો મુખ્ય ધ્યેય ઘરમાંથી અને સમગ્ર ગામમાંથી અંધકારને હંમેશ માટે દૂર કરી ચારેય બાજુ પવિત્ર પ્રકાશ ફેલાવવાનો તેમજ સકારાત્મક ઊર્જાનો સંચાર કરવાનો છે. આ પરંપરા માત્ર એક રૂઢિગત ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તેની સાથે ગામની સુખાકારી, ભાઈચારો અને સામૂહિક એકતાની અદ્ભુત ભાવના જોડાયેલી છે. પંચમહાલ, મહીસાગર, જૂનાગઢ, ભાલ પંથક તેમજ સિદ્ધપુર અને પાલનપુર સહિત ઉત્તર ગુજરાતના અસંખ્ય ગામડાઓમાં આજે પણ આ લોકકળા શ્રદ્ધાપૂર્વક નિભાવવામાં આવે છે. કેવી રીતે તૈયાર થાય છે ‘મેરમેરાયું’?
મેરમેરાયું બનાવવાની પ્રક્રિયા પણ ઘણી પારંપરિક અને રસપ્રદ હોય છે. અગાઉના સમયમાં તેના નિર્માણ માટે ખીજડા અથવા અંધેડાનું લાકડું વિશેષ રૂપે પસંદ કરવામાં આવતું હતું. હાલના સમયમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં મજબૂત શેરડીનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે. આ લાકડાને ઉપરથી ચીરીને તેના ચાર ભાગ કરવામાં આવે છે. તેની વચ્ચે દીવેટ અથવા સ્વચ્છ કપડું મૂકવામાં આવે છે અને તેની આજુબાજુ માટીનો લેપ લગાવવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ તેમાં કપાસ, શુદ્ધ ઘી અને તેલ ભરીને તેને પ્રગટાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. દિવાળીની સાંજે શુભ મુહૂર્તમાં આ મેરમેરાયું પ્રગટાવીને ઘરે-ઘરે અને શેરીઓમાં ફેરવવામાં આવે છે. પરિવારની સક્રિય સહભાગિતા અને ગામડાની એકતા
આ પવિત્ર પરંપરામાં પરિવારના તમામ સભ્યો અને સ્નેહીજનો ઉત્સાહભેર જોડાય છે. આ વિધિમાં ઘરના નાના બાળકો, નવપરિણીત વહુઓ તેમજ જે પરિવારમાં તે વર્ષે નવા શિશુનો જન્મ થયો હોય તેવા નવજાત સભ્યને ખાસ સાથે રાખવામાં આવે છે. મેરમેરાયું લઈને ઘરના એક-એક ખૂણે અને ત્યારબાદ ગામના દરેક મહોલ્લા તથા શેરીઓમાં ભ્રમણ કરવામાં આવે છે. ગ્રામજનો પોતાની શ્રદ્ધા અને ક્ષમતા મુજબ તેમાં ઘી, તેલ કે આશીર્વાદરૂપે આર્થિક સહયોગ આપે છે. આ રીતે સૌ ગ્રામજનો એકબીજાની ખુશીઓમાં સહભાગી બનીને સામાજિક સમરસતા મજબૂત કરે છે. પશુધનની સુખાકારી અને પ્રકૃતિ સાથેનું જોડાણ
પૂર્વાકાળમાં જ્યારે ગામડાઓમાં વીજળી કે સ્ટ્રીટ લાઈટ્સ જેવી આધુનિક સગવડો નહોતી, ત્યારે આખા ગામમાં અંધકાર મિટાવવા માટે આ મેરમેરાયું મોટું માધ્યમ બનતું હતું. ઘરમાંથી શરૂ થઈને સમગ્ર ગામના ચોકમાં તેને એકત્રિત કરવામાં આવતું, જેથી ગામમાંથી નકારાત્મકતા નાશ પામે અને દિવ્ય પ્રકાશ ફેલાય. આ પરંપરા સાથે માત્ર માનવકલ્યાણ જ નહીં, પરંતુ ગામનાં મૂગાં પશુ-પક્ષીઓની સુખાકારીની ભાવના પણ જોડાયેલી છે. પશુધન એ ગ્રામીણ ખેડૂતોની આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર હોવાથી પશુઓ નિરોગી રહે, તેમને કોઈ બીમારી ન ઘેરે તેવી શુભકામના સાથે મેરમેરાયુંને પશુઓના વાડાઓમાં પણ અચૂક ફેરવવામાં આવે છે.
આધુનિક યુગમાં વીજળી અને લાઈટ્સનો વ્યાપ વધવાથી આ પરંપરા ક્યાંક મર્યાદિત થઈ છે, પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોના વડીલો આજે પણ તેને પૂરા ઉત્સાહથી જાળવી રહ્યા છે. મેરમેરાયું એ માત્ર એક પ્રથા નથી, પરંતુ ગુજરાતની સમૃદ્ધ લોકસંસ્કૃતિ, આપસી એકતા અને પૂર્વજોના પવિત્ર વારસાનું જીવંત પ્રતીક છે.
